‘Belabberd en beroerd’. Zo noemt een medewerker van de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) de naleving van dierenwelzijn bij veeverzamelcentra, locaties waar vee wordt verzameld voordat ze naar de slacht of op transport gaan. De medewerker deed deze uitspraak deze week in de Volkskrant, nadat bleek dat de handhaving van de NVWA nauwelijks iets uithaalt. Op de verzamelplaatsen stikt het van de misstanden. Áls er al boetes worden uitgedeeld, leidt dat niet tot beter gedrag. En harder ingrijpen blijft uit.

Het klinkt ons bekend in de oren. In april 2024 publiceerden wij, samen met De Groene Amsterdammer en het Belgische Knack, een onderzoek naar de zogenaamde ‘België-route’. Wrak, kreupel of zwaargewond vee uit Nederland wordt de grens over gestuurd naar Vlaamse slachthuizen, omdat de keuringen daar minder streng zijn.

We vroegen inspectieverslagen op bij de NVWA en bezochten slachthuizen en vee-verzamelplaatsen. Wat wij zagen was ontluisterend. Koeien met abcessen zo groot als een voetbal. Sterk vermagerde runderen die nauwelijks konden lopen. Dieren die bij aankomst in Belgische slachthuizen dood werden aangetroffen, liggend in hun eigen uitwerpselen.

Europese wetgeving verbiedt het vervoer van niet-transportwaardige dieren al tientallen jaren. Maar keer op keer bleek dat de handhaving door de NVWA tekortschiet en dat gewonde dieren toch worden goedgekeurd voor export. Kritische dierenartsen worden ontmoedigd. Veehandelaren oefenen druk uit bij keuringen. En ondanks herhaalde beloften van aanscherping blijven misstanden voorkomen.

Wat ons onderzoek ook liet zien, is dat de oorzaak dieper zit dan gebrekkige regels of incidenteel falen. We spraken met meerdere (oud-)medewerkers van de NVWA die vertelden over een organisatie waarin kritische dierenartsen op tegenwerking stuiten, waarin het management de neiging heeft problemen te bagatelliseren totdat de publieke druk te groot wordt, en waarin de economische belangen van de sector zwaarder wegen dan het welzijn van de dieren.

Al in 2008 werd vastgesteld dat dierenartsen het niet nauw namen bij keuringen. In 2013 en 2014 volgden rapporten over een gebrekkige handhavingsmentaliteit. In 2019 leidde een vernietigend rapport tot nieuwe maatregelen. In 2021 werd een nul-tolerantiebeleid aangekondigd – maar na protest van de sector verdween dat weer stilletjes uit het protocol. In 2023 kondigde de NVWA opnieuw een aanscherping aan, die bij nader inzien geen nieuwe maatregel bleek maar een herformulering van wat al verboden was.

Lees hier ons hele onderzoek. Spit blijft in de toekomst de vee-industrie kritisch volgen. Wil je ons hierbij helpen?

Ja, ik steun Spit

Deze week stemde de kleinst mogelijke meerderheid van de Tweede Kamer (75 tegen 74) voor een motie om de geplande bezuinigingen op de gehandicaptenzorg te schrappen. Goed nieuws. Maar het scheelde dus één stem.

“Het is schokkend dat bijna de helft van de Kamer bereid was om te snijden in zorg voor mensen met een beperking,” zegt FNV-bestuurder Moulay Bouanani. “Dat zegt veel over hoe fragiel de bescherming van deze sector nog steeds is.”

Bij Spit doken we vorig jaar in de complexe gehandicaptenzorg. Wat we vonden was alarmerend: de tarieven die zorginstellingen voor deze groep krijgen zijn al jaren niet toereikend, terwijl deze mensen vaak zeer intensieve een-op-een zorg nodig hebben. Instellingen lijden miljoenenverliezen en durven daardoor geen nieuwe cliënten aan te nemen. Sommige gaan zelfs zo ver dat zij bestaande zorg opzeggen, hoewel dat niet mag. Mensen die de meest intensieve zorg nodig hebben, belanden zo op straat of thuis bij familie in een onhoudbare situatie.

Toen wij ons onderzoek deden, stond deze bezuiniging nog niet eens op de agenda. Ook toen waarschuwden zorgbestuurders al: de budgetten zijn zo krap dat de kwaliteit van zorg onder druk staat. De angst is dat de sector terugvalt op dwangmaatregelen en medicatie. Met de aangenomen motie om de bezuinigingen voorlopig niet door te voeren, is het onderliggende probleem nog altijd niet opgelost. De tarieven zijn niet toereikend. De wachtlijsten zijn lang. En bijna de helft van de Kamer vond een miljard korten op deze sector acceptabel.

Een oude bekende in de miljardairslijst van Forbes

De Gentse havenondernemer Philippe Van de Vyvere is deze week voor het eerst opgedoken op de miljardairslijst van Forbes, met een geschat vermogen van 1,2 miljard dollar, meldt de VRT. Zijn fortuin dankt hij aan Sea-Invest, een conglomeraat van ruim veertig op- en overslagbedrijven in havens wereldwijd.

Het is een naam die bij Spit een belletje doet rinkelen. Vorig jaar onderzochten we hoe Europese oliehandelaren schadelijke, zwavelrijke benzine mengen voor de Afrikaanse markt, brandstof die vanwege alle giftige stoffen die erin zitten in Europa allang verboden is. Nederland verbood die export, maar benzine-exporteurs zetten hun handel vervolgens doodleuk voort vanuit Antwerpen, en wel naar Sea-Tank 700B: een dochteronderneming die we na een zoektocht in Kamer van Koophandel-documenten op Cyprus konden linken aan Van de Vyvere. De handel in vuile brandstoffen heeft hem geen windeieren gelegd. Van de Vyvere staat 3140ste op de lijst van rijkste mensen ter wereld.

Lees hier ons onderzoek: Waarom Afrika het afvoerputje van de benzinehandel blijft. Een tekenaar maakte er ook deze toffe stripversie van.

Help Spit spitten en doneer

Bij Spit steken we maanden tijd in onze journalistieke onderzoeken. Dat leidt dan tot een groot stuk in een krant of tijdschrift, al dan niet ophef, verontwaardiging en/of Kamervragen, waarna het stiller wordt en we weer doorgaan met andere onderwerpen. Maar soms komt er nieuws voorbij dat ons doet terugdenken aan oude onderzoeken. Iets herkenbaars, en tegelijk een knagend gevoel: dit probleem is dus nog steeds niet opgelost. Deze week twee keer dat gevoel.

‘Ze pakken mijn huis af’

Op vakantiepark Posterbos in Posterholt, niet ver van Roermond, werden vorige week twee mensen dood aangetroffen in een vijver. Het gaat om een Duits echtpaar van 80-plus dat al tientallen jaren op het park woonde, maar moest vertrekken omdat permanente bewoning er niet is toegestaan. Hulpdiensten gaan uit van zelfdoding. De gemeente Roerdalen zegt het echtpaar te hebben begeleid via een zorgtraject, en dat er anderhalve week geleden nog positief contact was. Of het handhavingsbeleid een rol speelde, zal volgens burgemeester Van Agtmaal nooit duidelijk worden. Volgens omwonenden zag het echtpaar geen andere uitweg.

Spit onderzocht dit probleem in 2022 uitgebreid. We spraken hoogbejaarde stellen die na decennia werden geconfronteerd met handhavers van de gemeente voor de deur. Een van de vrouwen die we spraken, gilde vanachter een gesloten toiletdeur: ‘Ze pakken mijn huis af! Ze pakken mij alles af!’

In Nederland wonen naar schatting honderdduizend mensen in een recreatiewoning. Het Rijk laat handhaving over aan gemeenten, met alle willekeur van dien. Sommige gemeenten kiezen voor legalisering; andere zetten tachtigjarigen op straat. Een hoogleraar bestuursrecht vergeleek het met de toeslagenaffaire: een systeem dat de burger automatisch 1-0 achter zet. In Posterholt zijn nu twee mensen dood. Het debat over het handhavingsbeleid laait opnieuw op. Lees het stuk, dat we schreven voor Vrij Nederland, terug op onze website.

Kotters vernietigd, maar het systeem draait door

Het Openbaar Ministerie maakte afgelopen week bekend dat twee viskotters worden vernietigd als onderdeel van een strafrechtelijk onderzoek naar illegale vishandel. Aan boord van de de schepen van een visserijbedrijf uit Arnemuiden werden verborgen compartimenten gevonden met duizenden kilo’s ‘zwarte vis’, illegaal gevangen en ’s nachts buiten toezicht verhandeld. Zes schippers en zes bemanningsleden kregen voorwaardelijke gevangenisstraffen en taakstraffen.

In ons eigen onderzoek naar de flyshootvisserij, vorig jaar gepubliceerd samen met de Groene Amsterdammer en Apache, kwamen we dit soort praktijken al op het spoor. We schreven over kotters die ‘s avonds laat aanmeren en een paar kisten vis overhevelen in een camion, rechtstreeks naar de groothandel.

Die zwarte markt is een symptoom van hoe de sector in elkaar zit. ‘Overbevissing houdt zichzelf in stand’, legde een Franse krabbenvisser ons uit. ‘Door overbevissing vangen we steeds kleinere vissen, die steeds minder geld opleveren. Dus moet je veel vissen om er wat aan te verdienen.’

Lees ons onderzoek naar de flyshootvisserij op onze website terug.

Deel deze nieuwsbrief met iedereen die hem interessant zou kunnen vinden. Spit is een coöperatie van freelance onderzoeksjournalisten. Wil je ons steunen? Word dan onderdeel van onze groeiende achterban van donateurs!

Steun Spit

Bijna een half miljoen mensen die vanwege ziekte of handicap niet kunnen werken, ontvangen geen passende arbeidsongeschiktheidsuitkering, ontdekte Spit. We publiceerden er deze week over in Trouw en de Groene Amsterdammer.

Deze groep valt onder de Participatiewet, een wet die er juist op gericht is mensen zo snel mogelijk aan het werk te krijgen. Onder hen zijn er 245.000 mensen die geen enkele financiële ondersteuning krijgen; nog eens 200.000 zijn aangewezen op de bijstand.

In de artikelen beschrijven we hoe het zo ver heeft kunnen komen, en wat de gevolgen zijn - niet alleen voor de mensen met een handicap, maar voor hun hele gezin. De Participatiewet gaat ervan uit dat iedereen kan werken, zolang de juiste ‘prikkels’ worden ingezet. Zo komen mensen met chronische gezondheidsproblemen terecht in een systeem dat met dwang, regels en controles hun leven beheerst.

Ze kunnen vanwege die regels bijvoorbeeld niet samenwonen met hun partner, ze mogen geen erfenis aannemen, en worden onderworpen aan een maanden durend fraudeonderzoek waarin ambtenaren hun koelkast controleren, douche inspecteren en de schoenen in hun woning tellen.

Deze prikkels zijn bedoeld om mensen te ‘activeren’ zodat ze aan het werk gaan. De Participatiewet is bedoeld als tijdelijk vangnet, maar mensen die vanwege handicap op chronische ziekte niet kunnen werken, komen erin vast te zitten zonder uitzicht op verbetering.

De coalitieplannen van het nieuwe minderheidskabinet beloven weinig beterschap. Het stelsel van ziekte en arbeidsongeschiktheid moet nog activerender worden, valt te lezen in de plannen. Daarnaast wil de coalitie de regeling afschaffen die langdurig arbeidsongeschikten vrijwaart van herkeuring.

Impact

De publicatie van de artikelen maakte heel wat los. Er volgden kamervragen. Andere nieuwsmedia zoals Hart van Nederland en NPO Radio1 namen het nieuws over. We kregen veel reacties van lezers die schreven zich erin te herkennen, en of we hun verhaal ook konden opnemen in ons onderzoek. “Mensen hebben vandaag over ons gehoord of gelezen”, schreef één van de mensen met wie we voor dit onderzoek contact hebben gehad. “Het is echt fantastisch hoe we onderwerp van gesprek zijn geworden.” Er was zelfs een lezer die aanbood anoniem een donatie te doen aan één van de geïnterviewden.

Overige graafwerkzaamheden

Samen met freelance onderzoeksjournalist Bas Vermond duikt Spit dieper in de dreiging van drones. Afgelopen week werd bekend dat Vermond de Mark Hoogstad heeft toegekend gekregen. Die beurs zullen we gebruiken voor onderzoek naar de beveiliging van de Rotterdamse haven. Ons eerdere onderzoek over drones lees je hier terug.

Tot slot: ons onderzoekswerk kost veel tijd, en de tarieven die mediabedrijven betalen, dekken die tijdsinvestering bij lange na niet. We werken daarom veel met geld van fondsen. Het verhaal over de arbeidsongeschikten was er niet gekomen zonder het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. Het droneproject konden we alleen doen met steun van Stichting Luis in de Pels. Maar ook fondsenwerving kost tijd en geld. Daarom worden we bij Spit altijd extra blij van donaties van onze lezers. Wil je ons steunen? Dat kan door deze nieuwsbrief door te sturen naar anderen. Of door (een klein) bedrag over te maken.

Ja, ik help Spitters graven!

Beste volger van Spit,

Het Algemeen Dagblad meldde deze week dat het aantal meldingen van zedendelicten in 2025 met 13 procent is gestegen. Vooral online seksueel misbruik wordt vaker gemeld. Volgens politie en deskundigen hangt deze stijging deels samen met de nieuwe Wet Seksuele Misdrijven, die sinds juli 2024 van kracht is.

Die wet verruimde het strafrechtelijke kader ingrijpend. Niet langer staat alleen dwang centraal, maar ook het ontbreken van instemming. Daarnaast zijn onder meer online seksuele intimidatie en het seksueel benaderen van minderjarigen expliciet strafbaar gesteld. Zoals ook in het AD-artikel wordt benadrukt, betekent dit niet automatisch dat er méér misbruik plaatsvindt — wel dat meer situaties als strafbaar worden herkend en gemeld.

Precies deze verschuiving stond centraal in het onderzoeksverhaal dat Spit in 2023 publiceerde: De bewijslast van seksueel geweld verschuift. Experts voorzien volle verdachtenbankjes. Daarin onderzochten Dieuwertje Kuijpers en Parcival Weijnen wat er gebeurt als het strafrecht niet langer vraagt waarom een slachtoffer zich niet verzette, maar of een verdachte voldoende heeft gedaan om zich te vergewissen van instemming.

Ik steun Spit!

Uit gesprekken met rechters, advocaten, wetenschappers en slachtoffers bleek toen al dat de nieuwe wet twee bewegingen tegelijk versterkt. Aan de ene kant biedt zij slachtoffers meer erkenning en sluit zij beter aan bij wat we weten over de freeze-reactie, angst en afhankelijkheid bij seksueel geweld. Aan de andere kant waarschuwden experts voor juridische onzekerheid, bewijsproblemen en het risico op rechtsongelijkheid - met mogelijk meer mensen in het verdachtenbankje, zonder dat dit automatisch tot meer veroordelingen leidt.

De stijgende meldingscijfers waar het AD nu over bericht, laten zien hoe wetgeving, maatschappelijke normverandering en meldingsbereidheid in elkaar grijpen en hoe complex het spanningsveld blijft tussen bescherming van slachtoffers en rechtsbescherming van verdachten.

👉 Ons onderzoeksverhaal lees je hier.

👉Of test je kennis van de zedenwet in onze interactieve quiz.

Onderzoekscollectief Spit blijft volgen hoe de nieuwe zedenwet in de praktijk uitwerkt. Heb je hier tips over? Stuur ons een mail. Draag je Spit en de onderzoeken die wij doen een warm hart toe? Je kunt ons steunen met een bijdrage.

Hartelijke groet,

Het team van Spit

Een van de allereerste Spit-onderzoeken kwam tot stand in samenwerking met een burgercollectief in Dreumel. Omwonenden maakten zich grote zorgen over de stort van vervuilde grond in de Waal. Door de routes van schepen te volgen, achterhaalden ze dat er allerlei bouwmateriaal en afval vanuit België in de oude zandwinputten gestort werd.

Onderzoeksjournalistiek staat onder druk en dat geldt nog meer voor gebieden buiten de Randstad. In 2026 richten we ons daarom nog meer op de regio’s buiten de Randstad. Als Spit geloven we in de kracht van samenwerking met burgers. We gaan met geïnteresseerde burgers in gesprek, we roepen mensen op om hun verhaalideeën bij ons aan te dragen en we zullen ook een cursus onderzoeksjournalistiek aanbieden. Zo geven we een inkijkje in het journalistieke proces en krijgen we meer inzicht in wat er in de regio speelt. Blijf ons dus volgen voor updates, of mail ons met tips.

Spit-boek in de maak…

Als afsluiting van ons project Wonen Daar Mensen Dan werken redacteuren Parcival Weijnen en Bram Logger dit jaar aan een boek over inspraak. Hoeveel heb je als burger nu echt te zeggen over grote bouwprojecten in de buurt? En waarom is goede burgerparticipatie zo belangrijk in een democratie? Voor het journalistieke project trokken we door heel Nederland om dit thema te onderzoeken, samen met groepen van betrokken burgers. Voor het boek keren we terug naar een aantal van deze plekken. Hoe liep het af met de plannen voor een megadistributiecentrum aan de randen van Tilburg? Wat is er gebeurd met de bewoners van de Pompenburgflat? En is de sterrenkijkhut in het dorp Zwarte Haan aan de Waddenkust er uiteindelijk gekomen?

Via de nieuwsbrief houden we je op de hoogte van de voortgang. Stuur hem vooral door naar je vrienden, familie en andere geïnteresseerden. Draag je onze onderzoeksjournalistiek ook in 2026 een warm hart toe? Met een donatie maak je ons werk mogelijk en blijven we graven.

Ja, ik steun Spit in 2026

Het afgelopen jaar maakte Spit weer een serie mooie onderzoeksverhalen, verhalen die zonder samenwerking niet mogelijk waren geweest. Spit brengt verhalen die de macht controleren, die bevragen en waarin we altijd op zoek gaan naar de feiten.

En dat alles doen we samen, zonder dat er een grote uitgever achter ons staat, zonder dat er een hoofdredacteur of een manager is die ons vertelt wat te doen. We staan op gelijke voet, zijn wekelijks met elkaar in overleg, we houden elkaar scherp en zijn niet uit op een hogere functie of een machtige positie. Spit wil vooral blijven spitten, blijven doen waar we goed in zijn en dat kan als we de ruimte krijgen om onze onderzoeken voort te zetten.

Afgelopen jaar kregen we weer steun van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, ook danken we onze groeiende schare aan donateurs. We spraken op de VVOJ-conferentie over ons werk en we werken aan de oprichting van een stichting die journalisten ondersteunt die te maken krijgen met de dreiging van een rechtszaak - een groeiend probleem in deze tijd.

Onafhankelijke onderzoeksjournalistiek staat onder zware druk; en juist daarom is je donatie van groot belang. Door jouw steun kan Spit blijven bestaan, groeien en kunnen we onze kennis en expertise delen. Het komende jaar wil Spit nog dieper graven, nog meer onderzoeken oppakken en samenwerkingen aangaan. We willen ons vak beschermen en blijven opkomen voor onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Ben je nog geen donateur? Sluit je aan, tip ons, maak ons werk mogelijk!

Ja, ik doe mee en steun Spit!

Het beste van Spit in 2025

In ons jaaroverzicht blikken we terug op de verhalen die ons dit jaar het meeste bij zijn gebleven. Lees mee:

• Spit-lid Catrien Spijkerman tipt: Het verhaal over de tekortschietende zorg voor mensen met een ernstige verstandelijke beperking.

  Deze groep wordt ‘complex’ genoemd en de zorg voor hen is ‘te duur’. Daarom worden ze geweigerd, of zelfs uit een instelling gegooid. Familieleden zoeken wanhopig naar oplossingen, zoals dan maar onderbrengen in een vakantiechalet, zelf de zorg op zich nemen en soms belandt iemand zelfs in de daklozenopvang.

• De tip van Bram Logger: mede-oprichter van Spit: ‘In het Franse Boulogne-sur-Mer zag ik hoe kleinschalig werkende Franse vissers met moeite het hoofd boven water houden, doordat Nederlandse vissers er met industriële schepen en een een nieuwe vistechniek veel vis wegvangen.’ Lees het hier terug.

• Mede-oprichter Parcival Weijnen schreef over nog meer misstanden in de visserij: Arbeidsmigranten uit Ghana werken onder zware omstandigheden voor een te laag loon op Europese vissersschepen. Dit gebeurt ook op boten van Nederlandse bedrijven. Toezicht en handhaving ontbreken in de praktijk.

• Spit-lid Hester den Boer kiest: ‘Wie redt de culturele broedplaatsen?’
  Dit artikel verscheen in een special in Vrij Nederland waarin Spit een aantal stukken schreef over burgerparticapatie. Voor dit verhaal bezochten we vrijplaatsen door heel Nederland. In de strijd om de schaarser wordende ruimte, verdwijnen broedplaatsen in razend tempo uit onze steden.

• Spitter Roos Menkhorst: ‘Een arts in Brabant diende een paar honderd kinderen met een autismestoornis zeker twee jaar lang Slowaaks navelstrengbloed toe. Hoe kon dit gebeuren? En waarom zijn ouders bereid om hun jonge kind bloot te stellen aan een experimentele, onbewezen medische behandeling?’

• Kersvers Spit-lid Ruth Hopkins: ‘Ik heb een transnationaal onderzoek opgezet in zes Europese landen naar de privatisering van vreemdelingendetentie en opvang. Dit resulteerde in verschillende publicaties.’

Bijna dagelijks was er de afgelopen maanden wel nieuws over drones. Ze werden gezien boven militaire bases in Nederland en België, en zorgden voor onrust rond de haven van Terneuzen. Begin deze maand stegen straaljagers op omdat er een onbekende drone het Nederlandse luchtruim binnenvloog. Meerdere Europese vliegvelden werden lamgelegd omdat er drones rond de landingsbanen waren gezien (lang niet altijd terecht, in Brussel bleek het te gaan om een politiehelikopter).

Die stortvloed aan media-aandacht was nog niet gaande toen we begonnen met het project over drones waarover we afgelopen week een eerste verhaal publiceerden bij de Haagse krant Den Haag Centraal en op onze eigen website. Freelance journalist Bas Vermond, met wie Spit al vaker samenwerkte, had gehoord over een proef in de gemeente Den Haag met het in kaart brengen van alle drone-bewegingen boven de stad. Via een Woo-verzoek ontving hij de hele database van de gemeente. Samen met data-expert Monica Lam van Den Haag Centraal konden we die analyseren. Tim Tensen maakte er de visualisaties bij.

Wat direct opvalt, is dat een groot deel van Den Haag in principe verboden gebied is voor drones. Er gelden no-flyzones vanwege alle paleizen, ministeries, internationale organisaties en andere gevoelige locaties in de stad. Maar daar lijken dronebestuurders zich niet aan te houden. Veel vluchten vinden juist plaats in no-flyzones, zoals bijvoorbeeld boven de haven van Scheveningen.

Ook ontdekten we een aantal opvallende patronen. Zo vloog er een drone over een hele trits ambassades. Dit soort vluchten is problematisch vanwege het Verdrag van Wenen, waarin geregeld is dat ambassades onschendbaar zijn. Nederland is als gastland verplicht om ze te beschermen tegen elke vorm van indringing, schade of verstoring.

Het roept de vraag op wie er verantwoordelijk is op het moment dat een onbekende drone in verboden gebied verschijnt. De gemeente Den Haag beheert de openbare orde, maar heeft geen bevoegdheid om het luchtruim te reguleren of drones tegen te houden. De politie mag ingrijpen bij strafbare feiten of acute dreiging, maar kan zonder de locatie van de bestuurder te kennen niet snel iets doen. Het ministerie van Buitenlandse Zaken bewaakt diplomatieke posten, zoals de ambassades, maar heeft geen operationele rol in het luchtruim. En defensie moet het luchtruim tegen vijandige drones verdedigen, maar mag alleen ingrijpen bij situaties die expliciet als nationaal of militair relevant worden aangemerkt.

De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) houdt toezicht op de luchtvaart. Dit is ook de instantie waar drone-eigenaren die in een no-flyzone willen vliegen een ontheffing kunnen aanvragen. Maar een snel op te vragen overzicht van ontheffingen ontbreekt. Actief controleren of er ergens een onbekende drone vliegt, behoort ook niet tot het takenpakket van de inspecteurs, aldus de ILT.

Experts die we spraken geven daarom aan dat het tijd wordt dat Nederland serieuzer werk maakt van bescherming tegen drones, en de verschillende instanties die ermee te maken hebben, beter gaan samenwerken. Want hoewel het overgrote deel van de dronevluchten onschuldig is, is het ook steeds makkelijker om drones in te zetten voor spionage, of zelfs aanslagen.

Meehelpen met dit onderzoek?

We blijven dit onderwerp volgen. Wil je meehelpen? We hebben een interactieve kaart gemaakt (klik erop voor de link) om zelf te kunnen grasduinen in de ruim elfduizend dronevluchten boven Den Haag tussen september 2023 en september 2024. Valt je iets op? Stuur ons een mail via info@onderzoekscollectiefspit.nl.

Tot slot

Onderzoeken als deze kosten meer tijd en geld dan publicerende media kunnen bijdragen. Voor dit project ontvingen we steun van Stichting Luis in de Pels, een journalistiek steunfonds dat zich vooral richt op de regio Den Haag. Wil je Spit ook steunen? Dat kan! Doe dan een donatie en/of stuur deze nieuwsbrief door naar mensen uit je netwerk.

Ja, ik doneer aan Spit!

Nieuws uit ons dossier ‘Wonen Daar Mensen Dan?’. Gebruikers van het Oosterpark in Amsterdam eisen strafvervolging van het Amsterdamse stadsbestuur. De reden: opzettelijke benadeling van de gezondheid door ernstige loodvervuiling in het park.

Joost Ramaer doet voor Spit onderzoek naar het groen in de stad. Hij ontdekte dat de bodem van het Amsterdamse Oosterpark giftig lood bevat dat vooral jonge spelende kinderen kan schaden in de ontwikkeling van hun hersenen. Dit probleem is al jaren bekend, maar de gemeente weigert in te grijpen of zelfs maar waarschuwingsborden te plaatsen.

De Stichting Herstel Oosterpark (SHO) vocht jarenlang juridische gevechten uit – allemaal zonder succes. Nu dient de stichting weer een aangifte in, dit keer aangevuld met nieuwe onderzoeksresultaten die de ernst van de situatie onderstrepen.

Dit onderzoek toont aan dat de bodem van het Oosterpark gemiddeld 190 milligram lood per kilo grond bevat – bijna twee keer zoveel als eerdere metingen. Hoogleraar milieuchemie Jacob de Boer berekende dat een kind dat op één dag slechts 100 milligram grond door de vingers laat gaan, bijna dertien keer zoveel lood binnenkrijgt als het Europese maximum toestaat.

Toch hanteert de gemeente Amsterdam in haar Nota Bodembeheer een maximum van 370 milligram lood per kilo grond voor speelplekken – meer dan drieënhalf keer hoger dan de gemiddelde vervuiling die is gemeten. De gemeente Amsterdam blijft volhouden dat het park veilig is, terwijl onderzoek van bureau RSK op 226 van de 240 onderzochte locaties waarden mat die volgens wetenschappelijke inzichten gevaarlijk zijn voor kinderen. Door langdurige blootstelling aan lood kan het IQ van een kind met meer dan vijf punten dalen – schade die pas zichtbaar wordt wanneer het te laat is om in te grijpen.

Lees het hele artikel nu bij Spit.

Update visserij

Deze week riep de Vissersbond aangesloten visserijbedrijven op om niet te sjoemelen met hun volgsysteem. Via het zogeheten AIS-signaal zijn schepen op afstand te volgen. De apparatuur uitzetten maakt vaartuigen onzichtbaar voor andere schippers, wat potentieel gevaarlijk kan zijn. Deze week werd een Nederlands schip betrapt met uitgeschakeld AIS-systeem in Duitse wateren. Vermoedelijk was de kotter aan het vissen op een plek waar dat niet mocht. Over alle trucs die visserijbedrijven toepassen om stiekem meer te vangen dan is toegestaan, schreven we eerder deze longread.

Over Spit: wij zijn een coöperatie van freelance onderzoeksjournalisten en maken verhalen voor allerlei verschillende media. Nu eens heel lokaal, zoals de zoektocht naar stiekeme dieselpompen in de bossen onder Hilvarenbeek, dan weer landelijk of internationaal. Als het even kan, zorgen we ervoor dat die stukken zonder betaalmuur voor iedereen te lezen zijn. Wil je ons helpen bij die missie? Dat kan door ons te steunen met een donatie!

Ja, ik steun Spit!

‘Bouwen, bouwen, bouwen’ is de mantra waarmee de politiek al jaren de wooncrisis in Nederland te lijf gaat. Amsterdam wil ‘minimaal’ honderdvijftigduizend nieuwe woningen erbij in 2050, en tweehonderdvijftigduizend nieuwe inwoners. Vooral in Amsterdam-Noord rijzen de nieuwe woontorens als paddenstoelen uit de grond. Om de sterk uitgedijde hoofdstad leefbaar te houden, en de klimaatcrisis het hoofd te bieden, moet deze groei gelijk op gaan ‘met de keuze om “rigoureus te vergroenen” ’.

Maar wie nu in Noord gaat kijken, ziet louter asfalt, beton, staal en glas. Nauwelijks nieuwe bomen of plantsoenen, laat staan parken. Een woonwijk moet minstens 75 vierkante meter groen per woonadres omvatten, zo bepaalde het Rijk in 2004, en minstens één hectare aaneengesloten groen – een klein parkje. Deze laatste norm is van de World Health Organisation. Had Amsterdam in 2019 gemiddeld 73 vierkante meter groen per woonadres, in 2024 was dat nog maar 54, zo blijkt uit een eind vorig jaar gepubliceerd onderzoek van Natuur & Milieu en het adviesbureau Sweco. Van de vier grootste Nederlandse steden is Amsterdam verreweg het meest ‘versteend’, zo laat dit rapport zien.

Amsterdammers in Noord en elders in de stad strijden al heel lang, individueel en in georganiseerd verband, voor nieuw en bestaand stadsgroen. Soms al tien tot 25 jaar lang verzamelen zij data, organiseren zij protestacties en doen zij hun verhaal op inspraakavonden. Maar het stadsbestuur, dat zichzelf graag ‘kneiterlinks’ mag noemen, doet daar vrijwel niets mee.

De komende weken doet collega Joost Ramaer op onze eigen website in een reeks publicaties verslag van de verstening van Amsterdam, en de taaie strijd daartegen van de Amsterdammers. Lees hier zijn stuk over hoe de NDSM-werf in Amsterdam-Noord speelbal werd van weifelend gemeentebeleid en vastgoedinvesteerders.

Verder Spit-nieuws:

• Leden van Onderzoekscollectief Spit spraken bij een aantal interessante bijeenkomsten tijdens VVOJ-conferentie in Leuven. Honderden onderzoeksjournalisten uit Nederland en Vlaanderen kwamen half november bijeen in Abdij de Keizersberg. Parcival Weijnen en Bram Logger spraken onder meer over het belang van juridische rugdekking voor freelance onderzoeksjournalisten als je te maken krijgt met intimidatie via SLAPPSs.

Over Spit: wij zijn een coöperatie van freelance onderzoeksjournalisten en maken verhalen voor allerlei media. Nu eens heel lokaal, dan weer landelijk of internationaal. Als het even kan, zorgen we ervoor dat die stukken zonder betaalmuur voor iedereen te lezen zijn. Wil je ons helpen bij die missie? Dat kan door ons te steunen met een donatie!

Ja, ik steun Spit!

Het is inmiddels een traditie: elk jaar maken we samen met de collega’s van het Vlaamse medium Apache een onderzoeksverhaal over een kwestie die speelt op de Nederlands-Belgische grens. Vorige jaren onderzochten we onder meer de uitbreiding van de Antwerpse haven, wat leidt tot peperdure landbouwgrond in Zeeland, en zagen we hoe Nederlanders op zoek naar een enigszins betaalbare huurwoning uitwijken naar België. Dit jaar verdiepten we ons in de rode diesel.

De BBB beloofde boeren weer goedkope brandstof met belastingkorting, maar dat plan ging in de prullenbak. Fraudegevoelig, niet duurzaam en onuitvoerbaar, oordeelden de adviseurs van het ministerie van financiën. Daardoor bloeit er een levendige grenshandel, want in België is goedkope rode diesel nog wel volop verkrijgbaar. Dat leidt tot kapotgereden zandwegen, veel zwaar verkeer door kwetsbare natuur en oliehandelaren in Brabant en Limburg die hun omzet zien verdampen. De oplossing? Daarover zijn vrijwel alle betrokkenen het wel eens: het wordt tijd dat ook België stopt met rode diesel.

Voor deze reportage stapten we op de fiets, en trokken een weekend door de grensstreek. Het resultaat was te lezen bij Apache en onze Brabantse mediapartner Woeste Grond. Het stuk is nu ook voor iedereen te lezen op onze eigen site.

Verdere graafwerkzaamheden:

• De Nederlandse asielopvang staat al jarenlang in crisisstand. In een transnationaal project dat Onderzoekscollectief Spit opzette, onderzochten we wie er profiteert van deze asielcrisis. Spit-lid Ruth Hopkins keek naar de situatie in detentiecentrum Brook House in het Verenigd Koninkrijk. Hier zitten migranten veel te lang in afwachting, terwijl p[irvate beveiligingsbedrijven flink verdienen aan het rondsturen van vluchtelingen. Lees hier ons verhaal op de site van EUobserver, dat ook werd gepubliceerd in de Byline Times.

• Spit krijgt gelijk: Omdat de beveiliging van ons luchtruim te wensen overlaat, wil het ministerie van Defensie een gigantische radar bouwen in Herwijnen. De gemeenteraad van het dijkdorpje aan de Waal maakt zich alleen zorgen over de gezondheidsrisico’s van de straling van de radar en stemde tegen de komst. Om de plannen er toch doorheen te drukken, paste Defensie toen de ‘rijkscoördinatieregeling’ toe. Met deze regeling kan Den Haag de beslissingsbevoegdheid overnemen van lagere overheden. Daarvoor is wel toestemming van de Tweede Kamer nodig. Spit ontdekte drie jaar geleden al dat die toestemming nooit is gegeven. Vorige week kwam de Raad van State tot dezelfde conclusie. Lees hier ons artikel terug.

  Over Spit: wij zijn een coöperatie van freelance onderzoeksjournalisten en maken verhalen voor allerlei verschillende media. Nu eens heel lokaal, zoals de zoektocht naar stiekeme dieselpompen in de bossen onder Hilvarenbeek, dan weer landelijk of internationaal. Als het even kan, zorgen we ervoor dat die stukken zonder betaalmuur voor iedereen te lezen zijn. Wil je ons helpen bij die missie? Dat kan door ons te steunen met een donatie!

Ja, ik steun Spit!

Het is inmiddels een traditie: elk jaar maken we samen met de collega’s van het Vlaamse medium Apache een onderzoeksverhaal over een kwestie die speelt op de Nederlands-Belgische grens. Vorige jaren onderzochten we onder meer de uitbreiding van de Antwerpse haven, wat leidt tot peperdure landbouwgrond in Zeeland, en zagen we hoe Nederlanders op zoek naar een enigszins betaalbare huurwoning uitwijken naar België. Dit jaar verdiepten we ons in de rode diesel.

De BBB beloofde boeren weer goedkope brandstof met belastingkorting, maar dat plan ging in de prullenbak. Fraudegevoelig, niet duurzaam en onuitvoerbaar, oordeelden de adviseurs van het ministerie van financiën. Daardoor bloeit er een levendige grenshandel, want in België is goedkope rode diesel nog wel volop verkrijgbaar. Dat leidt tot kapotgereden zandwegen, veel zwaar verkeer door kwetsbare natuur en oliehandelaren in Brabant en Limburg die hun omzet zien verdampen. De oplossing? Daarover zijn vrijwel alle betrokkenen het wel eens: het wordt tijd dat ook België stopt met rode diesel.

Onze hele reportage, die we maakten al fietsend door de grensstreek, is nu te lezen bij Apache en onze Brabantse mediapartner Woeste Grond.

Over Spit: wij zijn een coöperatie van freelance onderzoeksjournalisten en maken verhalen voor allerlei verschillende media. Nu eens heel lokaal, zoals deze zoektocht naar stiekeme dieselpompen in de bossen onder Hilvarenbeek, dan weer landelijk of internationaal. Als het even kan, zorgen we ervoor dat die stukken zonder betaalmuur voor iedereen te lezen zijn. Wil je ons helpen bij die missie? Dat kan door ons te steunen met een kleine donatie!

Ja, ik steun Spit!

Het Oezbeekse restaurant Guzar in Warschau, een geliefde plek voor Oezbeekse arbeidsmigranten in Polen. Foto: Hester den Boer

Onlangs publiceerde Vrij Nederland ons verhaal ‘Werken in West-Europa, Eindpunt Uitbuiting’, gemaakt door Spit-lid Hester den Boer en collega Ingrid Gercama. Een onderzoek naar Centraal-Aziatische arbeidsmigranten die via Oost-Europese sluiproutes steeds vaker in Nederland terechtkomen. Hester den Boer vertelt hoe ze te werk zijn gegaan.

Wat trok jullie aandacht toen jullie over deze ontwikkeling hoorden?

“Tot de oorlog in Oekraïne waren Oezbeken en Centraal-Aziaten vooral werkzaam in Rusland. Maar sinds de oorlog zoeken ze hun heil steeds vaker in West-Europese landen. Soms lees je krantenberichten over Nederlandse hotels, of vakantieparken waar arbeidsmigranten illegaal verblijven, wij waren wel benieuwd naar de vraag: wie zijn deze mensen eigenlijk?”

Jullie besloten om naar Polen te gaan, waarom was dat nodig?

“Polen is een van de ‘schakellanden’ waar veel Oezbeken en Centraal-Aziaten Europa binnenkomen. In Polen werden, in ieder geval de afgelopen periode, vrij makkelijk werkvisa afgegeven aan mensen uit Oezbekistan. Zodra je als arbeidsmigrant eenmaal binnen het Schengengebied bent, kun je doorreizen naar een West-Europees land.

“In een Oezbeeks restaurant in Warschau hebben we veel migranten ontmoet, zij die hebben ons verteld over hun leven en hun toekomstplannen. Ze waren allemaal van plan om door te reizen naar West-Europa. Vaak waren het mensen die hadden gestudeerd; grafische vormgeving of natuurkunde. Ze werden gelokt met mooie beloftes dat ze in West-Europa goed geld zouden kunnen verdienen en hun talenten zouden kunnen ontwikkelen. Maar de reis bleek veel moeilijker dan ze hadden gedacht. De arbeidsmigranten die we spraken vertelden over discriminatie door werkgevers, over dat ze ander werk moesten doen dan hen beloofd was, over hun lange werkdagen en de slechte werkomstandigheden. Er was ook veel schaamte; ze durfden eigenlijk niet meer terug te keren naar hun familieleden, die vaak afhankelijk zijn van hun inkomsten.”

Hoe hebben jullie het onderzoek vervolgens aangepakt?

“We begonnen met wat oproepjes in een paar Facebookgroepen van Oezbeken in Nederland en een aantal Telegramgroepen waar vacatures van Nederlandse bedrijven, vaak in het Russisch, circuleren die gericht zijn op deze groep arbeidsmigranten. Het gaat om akkerbouwbedrijven, distributiecentra en bloemenkwekerijen. Het is alleen vaak de vraag of dit echte advertenties zijn; we hebben een aantal Nederlandse bedrijven benaderd, die binnen de groepen leken te adverteren, maar zij ontkenden hun betrokkenheid. Arbeidsmigranten weten soms zelf niet dat het om nepadvertenties gaat; zij worden door tussenpersonen gelokt met mooie beloftes, moeten geld betalen om ergens te kunnen werken, en verdwalen vervolgens in een wirwar van onbegrijpelijke regelgeving.”

Op Telegram circuleren vacatures voor werk in Nederland, vaak in het Russisch. Het gaat onder meer om de bloemensector. Foto: Ingrid Gercama

Wat moet er volgens jullie nu gebeuren?

“Er ligt vooral een grote verantwoordelijkheid bij de bedrijven. Zij moeten erop toezien dat de mensen die er werken de juiste papieren hebben. Het is de vraag of dit nu voldoende gebeurt. In Nederland wordt volgende week hoogstwaarschijnlijk ingestemd met strengere wetgeving door de Eerste Kamer, maar met alleen nationale wetgeving kom je er niet. Je zult ook de detacheringsconstructies moeten aanpakken, anders zie je dat er een ‘waterbed-effect’ ontstaat: zodra de wetgeving in een land strenger wordt, zoeken tussenpersonen naar een ander land waar het minder strikt geregeld is en blijft de stroom arbeidsmigranten uit het Centraal-Azië bestaan.”

Verdere graafwerkzaamheden:

• De Nederlandse asielopvang staat al jarenlang in crisisstand. In een transnationaal project dat Onderzoekscollectief Spit opzette samen met onder meer Altreconomia in Italië, onderzochten we wie er profiteert van deze asielcrisis en de enorme hoeveel publiek geld die naar asielopvang en -detentie gaan. In Nederland zijn de noodopvangplekken gemiddeld twee keer zo duur als de reguliere opvang. Die hoge kosten zijn terug te zien in de jaarcijfers van het COA. Terwijl de instroom van het aantal asielzoekers sinds 2022 niet steeg, zijn de kosten voor opvang in twee jaar tijd ruim verdubbeld: van 1,6 miljard in 2022 tot 3,6 miljard in 2024. Lees hier ons verhaal op de site van EUobserver.

• Spit-lid Bram Logger was te horen op Radio 1 naar aanleiding van zijn onderzoek naar de nauwe banden die er bestaan tussen makelaars en keurders. Veel van deze keurbedrijven nemen belangrijke aspecten als fundering en dak niet of slechts beperkt mee in hun rapport. Wie een woning koopt, kan zomaar tienduizenden euro’s kwijt zijn aan verborgen gebreken. Lees hier zijn onderzoek terug.

Tot zover deze update van Spit. Deel deze nieuwsbrief vooral met iedereen die hem interessant zou kunnen vinden. Spit is een coöperatie van freelance onderzoeksjournalisten. We zetten onze tanden in complexe dossiers en werken samen met allerlei media, van lokaal tot internationaal, en als het kan ook samen met burgers. Wil je ons steunen? Word dan onderdeel van onze groeiende achterban van donateurs!

Steun ons met een kleine bijdrage

Participatie is vaak niet meer dan een afvinkoperatie: een informatieavond, een folder, en dan is de wettelijke verplichting voldaan. Terwijl gemeenten en projectontwikkelaars samen de touwtjes in handen houden, worden bewoners met hun plannen en ideeën aan de kant gezet. Zo wordt (als het allemaal doorgaat) in Rotterdam de iconische Pompenburgflat gesloopt, ondanks een alternatief plan van bewoners, omdat de belangen van de ontwikkelaar voorop stonden. En in Tilburg kregen omwonenden pas te horen dat er een distributiecentrum in hun achtertuin zou komen, toen de plannen al vastlagen.

Deze schijnparticipatie voedt frustratie en polarisatie. Burgers die zich niet gehoord voelen, raken gedesillusioneerd en zoeken hun heil bij partijen die beloven op te komen voor ‘het volk’. Met de verkiezingen in aantocht is het tijd om kritisch te kijken naar de rol van de burger in onze democratie. Hoe kunnen we voorkomen dat participatie niet leidt tot polarisatie, maar juist tot vertrouwen en samenwerking? Vorige maand verscheen ons dossier ‘Wonen daar mensen dan’ in Vrij Nederland. Vanaf nu zijn deze stukken gratis te lezen op onze website. Hier alvast een voorproefje.

Verdere graafwerkzaamheden:

• ‘Booming’ migratiemarkt Europa. Met een team van journalisten uit zes Europese landen heeft Spit een onderzoek uitgevoerd naar de privatisering van de migratiemarkt in Europa. Op 14 oktober kwam het eerste deel van een serie artikelen uit in de online krant EUobserver. Journalisten Luca Rondi, Kristina Millona en Lorenzo Figoni hebben voor dit onderzoeksverhaal de Albanië-Italië-deal onderzocht. Onder deze bilaterale overeenkomst liet Italië twee opvang- en detentiecentra bouwen in Albanië (bij Shëngjin en Gjadër) voor de extraterritoriale opvang van asielzoekers. Het bedrijf Medihospes, dat banden heeft met de maffia, kreeg een contract van 133 miljoen euro van de Italiaanse overheid.

• Onderzoek bij ZAM Binnenkort publiceren we bij ZAM een nieuw artikel over misstanden in de visserijsector. ZAM is een platform dat zich richt op onderbelichte verhalen en diepgaande journalistiek over maatschappelijke thema’s. Eerder verscheen in De Groene Amsterdammer al een longread over ons onderzoek naar arbeidsmigratie en misstanden in de Europese visserij, die je hier gratis kunt lezen.

  Tot zover deze update van Spit. Deel deze nieuwsbrief vooral met iedereen die hem interessant zou kunnen vinden. Spit is een coöperatie van freelance onderzoeksjournalisten. Wil je ons steunen? Word dan onderdeel van onze groeiende achterban van donateurs!

  Steun ons bij verder onderzoek

Een arts in Brabant diende een paar honderd kinderen met een autismestoornis zeker twee jaar lang Slowaaks navelstrengbloed toe. De inspectie maakte voorlopig een einde aan deze praktijken, maar het betreffende bedrijf bereidt zich voor op een herstart. Wij maakten een reconstructie, die vandaag in Trouw staat.

Onderzoek door: Ruben Altena, Roos Menkhorst en Catrien Spijkerman

Dat dit in Nederland kon gebeuren, vindt ze ongelofelijk, zegt het Slowaakse oppositielid Vladimíra Marcinková. “Nederland heeft de beste kinderziekenhuizen van Europa. Alleen dat feit zou voor mij als ouder al een argument zijn om zo’n behandeling in Nederland te overwegen.” Ongeveer twee jaar lang diende een Duitse anesthesioloog in Brabant, Slowaaks navelstrengbloed toe bij kinderen met autisme. Marcinková alarmeerde in november 2024 de Nederlandse Inspectie Gezondheid en Jeugd (IGJ) hierover. Later bracht ze ook onderzoekscollectief Spit op de hoogte.

Bijna tien maanden na haar melding publiceerde de IGJ vorige maand het inspectierapport waarin ze de arts op de vingers tikt. Niet zozeer vanwege de behandeling zelf, maar omdat hij geen vergunning had voor celtransplantatie. Totdat hij die vergunning wél heeft, mag hij niet doorgaan met de behandeling met navelstrengbloed, schreef de Inspectie. Het rapport gaat verder niet in op de werkzaamheid van de behandeling.

Dokter Jens

Wat is er in Brabant gebeurd? De Duitse anesthesioloog Jens Fischer de Brabander, bij de ouders bekend als ‘dokter Jens’, behandelde volgens het inspectierapport 220 patiënten met navelstrengbloed: tweehonderd kinderen met voornamelijk autisme, en twintig volwassenen die een beroerte hadden gehad. Hij werd hiervoor volgens het inspectierapport ingehuurd door het bedrijf CBC Health, afkomstig uit Slowakije, maar gezeteld in Zwitserland.

Op de website van CBC Health wordt de behandeling met navelstrengbloed voor kinderen met autisme nauwelijks genoemd, het gaat vooral over een behandeling met navelstrengbloed die verbeteringen in motorische en cognitieve functies zou opleveren voor mensen die een beroerte hebben gehad. CBC heeft sites gericht op verschillende Europese landen, maar opvallend genoeg niet op Nederland.

Undercover

Om te weten te komen hoe CBC ouders van kinderen met autisme tegemoet treedt en om meer informatie te krijgen over de behandeling, deden we ons in een telefoongesprek voor als familie van een patiënt. Enthousiast stak de CBC-medewerker in het gesprek van wal. De behandeling was volgens haar simpel: in ongeveer een half uurtje krijgt de patiënt gedoneerd navelstrengbloed toegediend. De stamcellen in het bloed zouden vervolgens de autistische stoornis van de patiënt bestrijden. “We beloven geen genezing, maar bij de meeste patiënten, laten we zeggen 90 procent, is er verbetering”, zei de medewerker.

En de bijwerkingen? “Het kind kan wat naar tomaten gaan ruiken - of naar vers bloed.” Ze was er duidelijk over: “Maar dat is het enige. Er kan niks misgaan. Het gaat enkel om een bloedtransfusie, die gebeuren iedere dag over de hele wereld.”

Lees de hele reconstructie vandaag bij dagblad Trouw (en later ook op onze eigen website).

Tips?

Spit graaft verder in de wereld van experimentele autisme-behandelingen. Daarvoor zijn we op zoek naar verhalen van patiënten die stamceltherapie met navelstrengbloed hebben ondergaan. Kunt u ons verder helpen, mail dan naar info@onderzoekscollectiefspit.nl.

Meehelpen kan ook financieel, met een donatie aan ons collectief.

Help Spit spitten

Andere graafwerkzaamheden

• In het Italiaanse Ferrara presenteerde onze collega Luca Rondi van platform Altreconomia het lopende Spit-onderzoek naar de privatisering van de migratiesector. Een team van journalisten uit zes Europese landen onderzoekt hoe overheden steeds vaker kiezen voor uitbesteding van de opvang en detentie van migranten aan particuliere bedrijven. Dat leidt in vijf van de zes landen tot enorme kostenstijgingen, weten we inmiddels, terwijl de betrokken bedrijven veelal een crimineel trackrecord hebben. Meer publicaties in dit onderzoek volgen in de komende maanden. Bij de Internazionale in Ferrara was Spit een van de vijf teams die een internationaal onderzoek presenteerden. Op basis van het applaus wonnen alle vijf de teams de ‘reporter slam’.

  

• Deze week kwamen de plannen voor de bouw van een nieuwe Defensie-radar in het Gelderse Herwijnen weer in het nieuws. Met het oog op de dreiging van drones moet die radar er versneld komen, vindt de krijgsmacht. Waarom die essentiële radar er niet allang staat? Dat komt vooral doordat de Rijksoverheid het voor elkaar kreeg het hele dorp, inclusief de lokale gemeenteraad tegen zich in het harnas te jagen. In ons langlopend onderzoek Wonen Daar Mensen Dan lieten we zien dat het Rijk nog veel te winnen heeft op het gebied van open bestuurscultuur.

Een Nederlands visserijbedrijf laat arbeidsmigranten uit Ghana onder deplorabele omstandigheden werken op hun schepen. Door gebruik te maken van een maas in de Britse wetgeving kunnen Nederlandse reders met schepen onder Engelse vlag goedkope arbeidsmigranten inhuren via transitvisa. Daardoor vallen ze buiten de nationale arbeidsbescherming.

Afgelopen zomer verscheen ons onderzoek in De Groene Amsterdammer. Het hele artikel is nu ook op onze site terug te vinden. In de longread volgen we onder meer Anthony en Andrew. Zij werkten zeven dagen per week, 15 tot 17 uur per dag, als krabvissers op een klein schip. Ze verdienden zo’n 4 euro per uur, het eten was slecht en de veiligheid aan boord liet te wensen over. Stoppen was geen optie, omdat ze geen ticket terug naar huis hadden, en niet van het schip af konden.

Het IJmuidense Ocean Fleet Seafood maakte gebruik van deze constructie. Nederlandse toezichthouders voerden sinds 2020 geen enkele inspectie uit, waardoor de uitbuiting ongestraft kan blijven voortduren. Met Parcival Weijnen, die het onderzoek vanuit Spit leidde, blikken we terug.

Steun ons onderzoek naar de visindustrie

Waar begon dit verhaal eigenlijk?

“Een jonge journalist, Stijn Bakker, benaderde ons met het begin van een verhaal. Hij had voor zijn journalistieke master aan de universiteit van Gotenburg onderzoek gedaan naar arbeidsuitbuiting op vissersschepen in Europese wateren. Spit volgt de visindustrie al een aantal jaren op de voet, en het leek ons een belangrijk verhaal dat uitgediept moest worden.”

Met welk materiaal begonnen jullie?

“Eigenlijk hadden we alleen maar een paar interviews. Alle losse eindjes moesten nog aan elkaar geknoopt worden. En de claims over uitbuiting hadden meer bewijs nodig. We zijn naar Aberdeen gereisd om bemanningsleden en de betrokken bedrijven te spreken. En we hebben documenten verzameld, zoals contracten, visa en loonstrookjes, om het verhaal compleet te krijgen.”

Lees hier Spit's visserijdossier

Wat was het zwaarste onderdeel van het onderzoek?

“Vooral de juridische kant. Dat was echt een doolhof. Afhankelijk van welke vlag een schip heeft, heb je te maken met verschillende regels. Er is heel weinig juridische expertise op dit gebied. En de experts die we spraken, waren het ook lang niet altijd met elkaar eens. Het kostte heel veel tijd om scherp te krijgen hoe de wetten en regels nu precies in elkaar steken.”

Wat verbaasde je het meest tijdens het onderzoek?

“Dat er eigenlijk helemaal geen controle is. Als een Nederlands bedrijf een schip met Engelse vlag gebruikt, kan de Nederlandse inspectie eigenlijk niets doen. En in het Verenigd Koninkrijk kun je gebruikmaken van zogeheten transit-visa. Dat is een visum dat arbeidsmigranten het recht geeft om naar het Verenigd Koninkrijk te reizen, maar alleen als ze direct daarna aan de slag gaan op een schip. Vervolgens mogen ze dat schip niet af, behalve om weer terug naar hun thuisland te reizen. Dat is een recept voor arbeidsuitbuiting. Dat dit bestaat in arme landen, in Oost-Azië, is bekend. Maar dat dit ook aan de hand is op onze eigen Noordzee, verbaasde me wel.”

Welke obstakels kwamen jullie tegen?

“Het gebeurt ons helaas vaker, maar ook in dit onderzoek kregen we weer met juridische dreigementen te maken. In de wederhoorfase kwam er een advocatenbrief binnen waarin we min of meer werden gesommeerd ons onderzoek stop te zetten. Een bizarre eis, vonden ook onze juridisch adviseurs. In Nederland gingen we gewoon door met ons de publicatie. Maar in het Verenigd Koninkrijk bleek dat lastiger te liggen. Het plan was om ook een artikel te publiceren in de Schotse krant The Herald. Dat is ons afgeraden, omdat we volgens Brits recht een stuk kwetsbaarder zouden staan. Het is een van de redenen dat Spit zich inzet voor betere juridische bescherming van onderzoeksjournalisten, met name freelancers en kleine collectieven.”

Spit reisde de afgelopen tweeënhalf jaar door Nederland om te onderzoeken hoe het gaat met de inspraak van burgers bij grote bouwprojecten. Dat was namelijk één van de beloften van de Omgevingswet, die op 1 januari 2024 is ingevoerd. Het aantal regels rond bouwprojecten zou versimpeld worden, én omwonenden zouden via burgerparticpatie beter betrokken worden bij wat er allemaal in hun omgeving gebouwd wordt.

Afgelopen week verscheen de nieuwe editie van Vrij Nederland, deze maand in het teken van ‘burgers aan de macht’. Spit leverde daaraan een forse bijdrage. In een essay gaan we dieper in op de falende burgerparticpatie.

Er zaten zowel pragmatische als meer filosofische ideeën achter die nadruk op burgerparticipatie. Praktisch: meer inspraak voor burgers zou bezwaren wegnemen, en zo leiden tot minder NIMBY-gedrag (Not in My Backyard), minder juridische procedures, minder vertraging in bouwprojecten en minder gedoe voor ontwikkelaars en overheden.

Wie wat dieper in de wetsgeschiedenis duikt, ziet dat de eerste ideeën over de Omgevingswet ook beïnvloed zijn door het denken uit jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. Het vertrouwen in een almachtige overheid was tot nul gereduceerd, de markt moest alles oplossen. Tegenover het ene centrale plan, staan in een marktgestuurde samenleving ontelbare ideeën, kennis en creativiteit van individuen. Samen vormen ze de wisdom of the crowd en maken ze de samenleving efficiënter, creatiever en klaar voor de toekomst.

Burgerinspraak werd ‘afvinkoperatie’

Daar kwam weinig van terecht, constateert Hein Pieper, destijds CDA-politicus en een van de grondleggers van de Omgevingswet. Hij wijt dat aan het neoliberale klimaat: ‘Er is een ambtelijke commissie opgesteld, geleid door liberale ministers, die vooral het bedrijfsleven in de kaart heeft gespeeld, en weinig, of misschien helemaal niet, naar buiten is gegaan om te luisteren naar wat er speelt in de maatschappij.’

En die burgerinspraak? Die verwerd in veel gevallen tot een ‘afvinkoperatie’ - check, hebben we ook aan voldaan. De inbox van Spit stroomde vol met tips van mensen die zich niet gehoord voelden in de participatietrajecten waar ze aan deelnamen. Lees bijvoorbeeld dit verhaal terug over de Tilburgers die een distributiecentrum in hun achtertuin kregen (en een lokaal politicus die nonchalant opmerkte: ‘Wonen daar mensen dan?’). Of hoe Rotterdam zijn skatecultuur om zeep hielp met een participatietraject rond de verbouwing van de belangrijkste urban hotspot in de stad, zonder daar ook maar één skater voor uit te nodigen.

Participatie-industrie

Ondertussen is er een hele industrie ontstaan van bedrijfjes die participatietrajecten organiseren en begeleiden. We mochten onlangs een bijeenkomst bijwonen met een aantal participatie-experts, en ook daar klinken zorgen. Voor wie doen we dit eigenlijk, vragen ze zich af. De zaaltjes zijn vaak gevuld met hetzelfde slag hoogopgeleide, oudere witte mannen. En ook deze adviseurs bevestigen het beeld dat ze vaak worden ingehuurd door gemeenten en ontwikkelaars omdat participatie nu eenmaal wettelijk verplicht is: afvinken dus.

Na zeker twintig casussen te hebben onderzocht, zette Spit afgelopen voorjaar een enquête uit onder burgergroepen. Hoe hebben zij hun deelname aan participatie-trajecten ervaren? Op de vragenlijst reageerden vijftig burgers die betrokken waren bij onder meer de bouw van windmolens, de sloop van hun flat of de verbouwing van een marktplein. De meest schokkende conclusie is dat vrijwel al deze mensen aangeven nu minder vertrouwen te hebben in de overheid. En dat terwijl burgerparticipatie juist bedoeld was om het vertrouwen van omwonenden te winnen, en te voorkomen dat ze massaal gaan procederen en bouwprojecten jarenlange vertraging oplopen.

Wat gaat er dan niet goed? De meest gehoorde klachten over burgerparticipatie zijn:

• Mensen hebben het gevoel dat besluiten al vastliggen, en dat ze alleen voor de vorm meedoen: schijnparticipatie

• Ongelijke machtsverhoudingen: projectontwikkelaars en overheden trekken vaak samen op. Bewoners beschikken over veel minder informatie, tijd, middelen en juridische kennis.

• Transparantie ontbreekt: Belangrijke informatie wordt achtergehouden of is onvolledig. Onvoldoende terugkoppeling op inbreng, en vragen blijven structureel onbeantwoord.

Een samenvatting van het rapport is hieronder te downloaden

Enquete Burgergroepen

376KB ∙ PDF file

Download

Download

Special over burgers in Vrij Nederland

In de nieuwe editie van Vrij Nederland schreven we daarnaast een reportage over de teloorgang van broedplaatsen, een portret van het Friese dorp Reduzum, waar burgerzelfbestuur jarenlang uitstekend functioneerde, en ook maakten we een aantal portretten van de mensen die we in onze serie spraken. Op naar de kiosk dus voor de nieuwe VN. Later zullen we die stukken ook hier delen, en op onze website.

Spit in de podcast

Hoe werken de freelance onderzoeksjournalisten van Spit samen in een coöperatie? Spitters Hester den Boer en Bram Logger vertelden erover tijdens een door het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten verzorgd inspiratietraject voor freelancers. De podcast daarover is hier terug te luisteren.

Tot zover deze update van Spit. Deel deze nieuwsbrief vooral met iedereen die hem interessant zou kunnen vinden. Spit is een coöperatie van freelance onderzoeksjournalisten. Wil je ons steunen? Word dan onderdeel van onze groeiende achterban van donateurs!

Ja, ik steun Spit met een donatie!

Als coöperatie van journalistieke makers, wil Spit graag transparant zijn over de inkomsten en uitgaven. Nu de accountant zijn stempel weer op de jaarrekening heeft gezet, hebben we ons jaarverslag over 2024 klaargezet. Onderzoeksjournalistiek is tijdrovend werk. Een onderwerp tot de bodem uitdiepen duurt soms maanden. En dan nog is de uitkomst niet altijd zeker. De manier waarop media freelancers betalen - veelal een paar dubbeltjes per gepubliceerd woord - kan die investering nooit dekken. Daarom zijn we blij met de steun van een aantal fondsen en - steeds meer! - donerende lezers. Dank daarvoor!

Update anti-SLAPP-initiatief

Afgelopen week besteedde het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek aandacht aan ons plan om voor kwetsbare journalistieke groepen, zoals freelancers of kleine collectieven, een beschermmuur te bouwen tegen juridische intimidatie. Ook bij Spit krijgen we er steeds vaker mee te maken: advocatenbrieven waarin geëist wordt een artikel niet te publiceren, of gedreigd wordt met rechtszaken of buitenproportionele schadeclaims. Waar journalisten bij grote media-organisaties meestal kunnen leunen op de huisjurist, moeten kleinere organisaties die expertise inhuren. Samen met Free Press Unlimited en advocaat Emiel Jurjens onderzoeken we hoe we juridische ondersteuning kunnen organiseren die ook kleine journalistieke organisaties het gevoel geeft over een in house jurist te beschikken. Later dit jaar gaan we in een serie rondetafelgesprekken inventariseren hoe het initiatief het best kan worden vormgegeven. Wordt vervolgd dus.

Doneer

Wat is de oorzaak van de slechte luchtkwaliteit in Afrikaanse steden? Met die vraag klopte de Ghanese onderzoeksjournalist Marian Ansah in 2022 aan bij Spit. Veel vervuiling in miljoenensteden als Accra en Lagos wordt veroorzaakt door het wegverkeer. En meer dan de helft van alle benzine waarop die auto’s rijden, komt uit de havens van Amsterdam, Antwerpen en Rotterdam. Die brandstoffen bevatten vaak meer schadelijke stoffen als zwavel, mangaan en benzeen dan is toegestaan op de Europese markt.

In samenwerking met het Belgische journalistieke platform Apache en de Engelse datajournalisten van Data Desk brachten we de mondiale benzineketen in kaart. Het leidde tot publicaties in De Groene Amsterdammer, Apache, The Continent en SourceMaterial. We zagen hoe ingrediënten van over de hele wereld worden samengebracht in tankopslagen, waar goedkope benzine wordt gemengd speciaal voor de Afrikaanse markt. Op deze terminals wordt wel gesproken van ‘Jungle Juice’. Inmiddels hebben Nederland en België de export van deze hoogzwavelige brandstoffen verboden. Maar is dat een echte oplossing?

Data-analyticus én striptekenaar Jonas Verstraete dook samen met de collega’s van Data Desk nog eens in de internationale handelsstromen, en zag hoe een waterbed-effect ervoor zorgt dat andere Europese havens de export van Jungle Juice naar Afrika eenvoudigweg overnemen. Het resultaat: een geüpdatete versie van ons onderzoek in stripvorm! Nu te lezen op de site bij Spit.

Is dit een zinnige vorm om onze journalistieke onderzoeken in te vertellen? Voor herhaling vatbaar? We horen het graag in de reacties of via info@onderzoekscollectiefspit.nl

En verder

Het is officieel! Spit is sinds 1 juli toegetreden tot het Global Investigative Journalism Network (GIJN). We hopen via dit internationale netwerk meer samenwerkingen tot stand te brengen. Ook kunnen we gebruikmaken van GIJN’s databases en de expertise van internationale collega’s.

Tot slot

Happy CoopsDay! De Verenigde Naties hebben de eerste zaterdag van juli, vandaag dus, uitgeroepen tot Internationale Dag van de Coöperaties, een dag om de kracht van samenwerking te vieren en te laten zien hoe coöperaties een positieve impact kunnen hebben op de samenleving. Coöperaties zijn bedrijven of organisaties die eigendom zijn van en beheerd worden door hun leden, om zo een gezamenlijk doel te bereiken. Ook onderzoekscollectief Spit is een coöperatie. In ons geval in eigendom van zeven freelance onderzoeksjournalisten, met als gemeenschappelijk doel in alle onafhankelijkheid de beste onderzoeksjournalistieke verhalen te maken. Een mooie dag dus om Spit een cadeau te geven, in de vorm van een donatie!

Happy CoopsDay!

Spit werkt mee aan een internationaal onderzoek naar de verdienmodellen van private bedrijven in de asiel-industrie. Onze collega’s van het Italiaanse onderzoekscollectief Altreconomia publiceerden het eerste artikel in deze reeks over de ‘migratiemarkt’ in Europa, die Spit heeft opgezet. In Italië en Albanië onderzochten onderzoeksjournalisten uit beide landen het bedrijf Medihospes, dat een contract ter waarde van 133 miljoen euro kreeg voor de bouw en management van een vreemdelingdetentie- en opvangcentrum in Albanië.

Deze extraterritoriale opvang en detentie van migranten werd mogelijk gemaakt onder de Italië/Albanië deal. Dit houdt in dat migranten die door de Italiaanse marine of kustwacht worden gered in de Middellandse Zee, worden overgebracht naar twee Italiaanse centra in Albanië (Shëngjin en Gjadër). Daar worden hun asielaanvragen versneld beoordeeld. Deze werkwijze liep vast op juridische gronden toen een rechter de deal blokkeerde omdat migranten werden teruggestuurd naar landen die als onveilig worden aangemerkt.

Je ziet dat een commerciële aanpak in een detentiesetting leidt tot specifieke misstanden. Omdat arbeid de grootste kostenpost is voor bedrijven, wordt daar meestal op bezuinigd. Onderbezetting is een veelvoorkomend fenomeen en dat kan leiden tot allerlei misstanden zoals overmatig gebruik van geweld, verwaarlozing en langdurige isolatie.

In het artikel van Altreconomia gaat het met name om een specifiek bedrijf dat zich bezighoudt met vreemdelingendetentie. De onderzoeksjournalisten kwamen erachter dat het Italiaanse bedrijf Medihospes niet alleen banden heeft met de Italiaanse maffia, maar ook dat de Italiaanse overheid het bedrijf grote sommen geld heeft betaald, zonder het onderliggende contract te ondertekenen. De Italiaanse overheid werd voor dit verhaal benaderd met vragen, maar die hebben zij niet beantwoord. Het is daarom onduidelijk waarom het contract niet is ondertekend, dat wordt op dit moment verder onderzocht.

Ons internationale migratieonderzoek richt zich naast Italië en Albanië ook op Griekenland, Zweden, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. Hoewel het onderzoek nog in volle gang is, zien we al wel dat ook in de andere landen sprake is van dezelfde problematiek.

Blijf ons vooral volgen voor meer updates van dit onderzoek, of steun ons met een donatie!

Doneer!